Toplumsal Cinsiyet Rollerine Dair Kuramsal Bakış Açıları

1. Psikoanalitik Kuram

  1. Oral dönem (0-1 yaş): Libido enerjisi ağız bölgesindedir ve haz elde etme tarzı edilgen içe alma yani emme, yutma gibi davranışlardır (Deutsch ve Onur, 2019).
  2. Anal dönem (1-3 yaş): Bu dönemde çocuk dışkısını tutup bırakarak anal bölgesinin uyarılmasını sağlar ve haz bölgesi anüs, rektum ve mesaneye geçer (Özdemir, Güzel Özdemir, Kadak ve Nasıroğlu, 2012).
  3. Fallik dönem (3-6 yaş): Freud (1986)’a göre, fallik evrede yoğunluğu biraz azalmış olan libido, karşı cinsten ebeveyne karşı şefkatle ve aynı cinsten ebeveyne rekabetle yatırım yapmaktadır (akt. Garcia, 1995). Çocuğun karşıt cinsiyetteki ebeveyne karşı bilinçaltında cinsellik duygusu oluşur ve ebeveynin otoritesi ile bu duygu baskılanır (Corey, 2009/2015). Bu dönemde çocuğun karşı cinsten ebeveyne bağlılığı ve aynı cinsten ebeveyne düşmanlığı anlamına gelen Oedipus kompleksi gelişir (Freud, 1932). Bu aşamanın tamamlanması çocuğun olgun bir cinsel kimliğinin gelişmesine yol açmaktadır (Digamon vd., 2019). Freud (1925), Oedipus kompleksin iyi bilinen nihai tanımını verir: Erkek için olayların anlam kazandığı merkezi kavram iğdiş edilme kaygısıdır; kadın için ise penis kıskançlığıdır (akt. Lester, 1976). Kadın, penis kıskançlığı ile kadınsı tavrını erkek ise iğdiş edilme korkusu ile erkesi tavrını geliştirir (Fliegel, 1973).
  4. Latent dönem (6-12 yaş): Libido ergenlikten önce bir süre kontrol altına alınır (Garcia, 1995). Bu dönemde çocuk sosyalleşir ve dışa açılır bu nedenle cinsel ilgi spora, okula, arkadaşlara ve yeni faaliyetlere ilgi ile yer değiştirir (Corey, 2009/2015).
  5. Genital dönem (12-18 yaş): Freud (1986) genital evreyi “kesin cinsel organizasyon” olarak tanımlamıştır (s. 99, akt. Garcia, 1995). Genital evre ile fallik dönemi arasındaki fark fallik dönemde cinsel davranış çocuğun kendisindeyken (mastürbasyon) genital dönemde cinsel dürtü başka nesnelere, diğerlerinin cinsel organına yönelir (Juni, 1992).

2. Sosyobiyolojik Kuram (Evrim Psikolojisi)

3. Sosyal Öğrenme Kuramı

4. Bilişsel Gelişim Kuramı

  1. Kendilerinin ve başkalarının cinsiyetini belirlemeyi öğrenme/etiketleme (ben ve diğer herkes kadın ya da erkektir),
  2. Cinsiyetin zaman içinde değişmediğini öğrenme/sabitlik (kadınlar her zaman kadın, erkekler her zaman erkek olur),
  3. Cinsiyetin, görünüşteki veya aktivitelerdeki yüzeysel dönüşümlerle değişmeyen bir özellik olduğunu öğrenme/tutarlılık (erkek ya da kadın olmanın insani niteliği değişen durumlar ve kişisel motivasyonlarla değişmez).

5. Toplumsal Cinsiyet Şeması Kuramı

  1. Kadınsı: Oldukça kadınsı kadınlar (Spence ve Helmreich, 1981). Yani kadınsı özelliklerin daha çok olduğu bireylerdir.
  2. Erkeksi: Oldukça erkeksi erkekler (Spence ve Helmreich, 1981). Yani erkeksi özelliklerin kadınsı özelliklere göre daha çok olduğu bireylerdir.
  3. Androjen: Her iki cinsiyetten gelen özellikleri ve bilgileri işleyip bütünleştiren bireylerdir.
  4. Belirsiz cinsiyet: Cinsiyete dayalı bilgilerin verimli bir şekilde işlenmesini göstermeyen yani ne erkeksi ne de kadınsı özellikleri gösteren bireylerdir.

KAYNAKÇA

Albert, A. A. ve Porter, J. R. (1988). Children’s gender-role stereotypes: A sociological investigation of psychological models. Sociological Forum, 3(2), 184-210. doi: https://doi.org/10.1007/BF01115290

Archer, J. (1991). Human sociobiology: Basic concepts and limitations. Journal of Social Issues47(3), 11-26. doi: https://doi.org/10.1111/j.1540-4560.1991.tb01820.x

Bandura, A. (1969). Social-learning theory of identificatory processes. D. A. Goslin (Ed.), Hdbook of socialization theory and research içinde (s. 213-262). Chicago: IL: Rand McNally & Company.

Bandura, A. ve Jeffrey, R. W. (1973). Role of symbolic coding and rehearsal processes in observational learning. Journal Of Personality And Social Psychology26(1), 122-130. doi: https://psycnet.apa.org/doi/10.1037/h0034205

Bem, S. L. (1981). Gender schema theory: A cognitive account of sex typing. Psychological Review, 88(4), 354–364. doi: https://doi.org/10.1037/0033-295X.88.4.354

Bem, S. L. ve Lewis, S. A. (1975). Sex role adaptability: One consequence of psychological androgyny. Journal of Personality and Social Psychology, 31(4), 634-643. doi: https://doi.org/10.1037/h0077098

Bigler, R. S. ve Liben, L. S. (1990). The role of attitudes and interventions in gender-schematic processing. Child Development, 61(5), 1440–1452. doi: https://doi.org/10.2307/1130754

Burcu, E. (1998). Evrimci teorinin sosyolojik düşünce üzerindeki etkileri ve sosyobiyoloji. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi15(2), 175-186. https://dergipark.org.tr/tr/pub/huefd/issue/41184/504650 adresinden elde edildi.

Buss, D. M. (1995). Psychological sex differences: Origins through sexual selection. American Psychologist, 50(3), 164-168. doi: https://doi.org/10.1037/0003-066X.50.3.164

Bussey, K. ve Bandura, A. (1999). Social cognitive theory of gender development and differentiation. Psychological Review106(4), 676-713.

Digamon, J.S., Oros, R.M., Encenzo, Z.D., O.Takling, B.J., I.Apugan, R.M., Lingatong, J.D., ve Pon, J.O. (2019). The role of the oedipus complex on the perceived romantic security of males. International Journal of Scientific and Research Publications (IJSRP). 9(4), 449-460. doi: 10.29322/IJSRP.9.03.2019.p8858

Dökmen, Z. Y. (1999). Bem cinsiyet rolü envanteri kadınsılık ve erkeksilik ölçekleri Türkçe formunun psikometrik özellikleri. Kriz Dergisi7(1), 27-40. doi: https://doi.org/10.1501/Kriz_0000000139

Fagot, B. I. ve Leinbach, M. D. (1985). Gender identity: Some thoughts on an old concept. Journal of the American Academy of Child Psychiatry, 24(6), 684-688. doi: https://doi.org/10.1016/S0002-7138(10)60110-0

 Fliegel, Z. O. (1973). Feminine psychosexual development in Freudian theory: A historical reconstruction. The Psychoanalytic Quarterly42(3), 385-408. doi: 10.1080/21674086.1973.11926640

Freud, S. (1932). Female sexuality. The International Journal of Psycho-Analysis13, 281-297. https://pep-web.org/browse/IJP/volumes/13?preview=IJP.013.0281A adresinden elde edildi.

Garcia, J. L. (1995). Freud’s psychosexual stage conception: A developmental metaphor for counselors. Journal of Counseling & Development73(5), 498-502. doi: https://doi.org/10.1002/j.1556-6676.1995.tb01785.x

Hasinoff, A. A. (2009). It’s Sociobiology, Hon! Genetic gender determinism in Cosmopolitan magazine. Feminist Media Studies9(3), 267-283. doi: https://doi.org/10.1080/14680770903068233

Hogben, M. ve Byrne, D. (1998). Using social learning theory to explain individual differences in human sexuality. Journal of Sex Research35(1), 58-71. doi: https://doi.org/10.1080/00224499809551917

Horney, K. (1924). On the genesis of the castration complex in women. International Review of Psycho-Analysis, 5, 50-65.

Horney, K. (1926). The flight from womanhood: the masculinity-complex in women, as viewed by men and by women. The International Journal of Psychoanalysis, 7, 324-339.

Juni, S. (1992). The role of the object in drive cathexis and psychosexual development. The Journal of psychology126(4), 429-442. doi: https://doi.org/10.1080/00223980.1992.10543376

Juni, S., Rahamim, E. L. ve Brannon, R. (1985). Sex role development as a function of parent models and oedipal fixation. The Journal of genetic psychology146(1), 89-99. doi: https://doi.org/10.1080/00221325.1985.9923451

Lerner, H. (2019). Yakın ilişkiler dansı. (Çev. Arda, L.). İstanbul: Diyojen Yayıncılık. (Özgün çalışma, 1989).

Lester, E. P. (1976). On the psychosexual development of the female child. Journal of the American Academy of Psychoanalysis4(4), 515-527. doi: https://doi.org/10.1521/jaap.1.1976.4.4.515

Martin, C. L. ve Halverson, C. F. (1981). A schematic processing model of sex typing and stereotyping in children. Child Development52(4), 1119–1134. doi: https://doi.org/10.2307/1129498

Moya, M., Exposito, F. ve Ruiz, J. (2000). Close relationships, gender, and career salience. Sex Roles42, 825-846.

Nielsen, F. (1994). Sociobiology and sociology. Annual Review of Sociology20(1), 267-303. doi: https://psycnet.apa.org/doi/10.1146/annurev.so.20.080194.001411

Öcal Yüceol, S. E. (2016). Toplumsal cinsiyet rollerine ilişkin tutumlar ile ilişki doyumu ve romantik ilişkilerde akılcı olmayan inançlar arasındaki ilişkiler.Yüksek lisans tezi, İstanbul Bilim Üniversitesi, İstanbul.

Özdemir, O., Güzel Özdemir, P., Kadak, M. T. ve Nasıroğlu, S. (2012). Kişilik gelişimi. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar4(4), 566-589. doi: 10.5455/cap.20120433

Perry, D. G. ve Bussey, K. (1979). The social learning theory of sex differences: Imitation is alive and well. Journal Of Personality And Social Psychology37(10), 1699-1712. doi: 10.1037/0022-3514.37.10.1699

Person, E. S., & Ovesey, L. (1983). Psychoanalytic theories of gender identity. Journal of the American Academy of Psychoanalysis11(2), 203-226. doi: https://doi.org/10.1521/jaap.1.1983.11.2.203

Powers, R. A., Cochran, J. K., Maskaly, J. ve Sellers, C. S. (2020). Social learning theory, gender, and intimate partner violent victimization: A structural equations approach. Journal of Interpersonal Violence35(17-18), 3554-3580. doi: http://dx.doi.org/10.1177/0886260517710486

Rutter, M. (1971). Normal Psychosexual Development. Journal of Child Psychology and Psychiatry and Allied Disciplines11(4), 259-283. doi: https://psycnet.apa.org/doi/10.1111/j.1469-7610.1970.tb01044.x

Slaby, R. G. ve Frey, K. S. (1975). Development of gender constancy and selective attention to same-sex models. Child Development, 46(4), 849-856. doi: https://doi.org/10.2307/1128389

Spence, J. T. ve Helmreich, R. L. (1981). Androgyny versus gender schema: A comment on Bem’s gender schema theory. Psychological Review, 88(4), 365–368. doi: https://doi.org/10.1037/0033-295X.88.4.365

Symonds, A. (1991). Gender issues and Horney theory. American journal of psychoanalysis51(3), 301-312. doi:  https://psycnet.apa.org/doi/10.1007/BF01249252

Terzioğlu, F. ve Taşkın, L. (2008). Kadının toplumsal cinsiyet rolünün liderlik davranışlarına ve hemşirelik mesleğine yansımaları. C.Ü. Hemşirelik Yüksekokulu Dergisi. 12(2), 62-67.

Tuna Uysal, M., Tan Eren, G. ve Şimşek, E. (2019). Toplumsalın doğallaştırılması: Erken evliliklerde toplumsal cinsiyet algısı. Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 1(47), 196-220. doi: 10.35237/sufesosbil.569738

 Vargel Pehlivan, P. (2017). Toplumsal cinsiyet bağlamında kuramsal yaklaşımlar: Bir literatür taraması. İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 16(31), 497-521. Wilson, M., & Daly, M. (1993). An evolutionary psychological perspective on male sexual proprietariness and violence against wives. Violence and victims8(3), 271-294. doi: 10.1891/0886-6708.8.3.271